01.26.2022 | 💬 "เหนื่อย เกิดได้จากอะไรบ้าง ทำไมถึงวินัจฉัยยากนัก...วิเคราะห์ลงลึกแบบหมอ"

01.26.2022 | 💬 "เหนื่อย เกิดได้จากอะไรบ้าง ทำไมถึงวินัจฉัยยากนัก...วิเคราะห์ลงลึกแบบหมอ" 

🧏‍♂️ สำหรับอาการเหนื่อยสิ่งที่เราต้องคิดถึงก่อน คือ พลังงานไปสู่เซลส์ต่างๆ ของเราได้ไม่เพียงพอด้วยสาเหตุต่างๆ การที่พลังงานไปสู่เซลส์ต่างๆไม่เพียงพอ จะทำให้เราเกิดความรู้สึกเหนื่อย เพลีย ล้า เราเริ่มคิดจาก

1. สมองจะต้องตีความกระแสประสาท ที่ส่งมาให้ ซึ่งจะมีการตีความหลายๆ แบบ เบื้องต้นและจะใช้ประสบการณ์ต่างของเราเข้ามาเป็นตัวจับในการตีผลข้อมูลว่า นั่นคืออาการเหนื่อย หากศูนย์ตัวรับผิดปกติไป เราก็จะมีอาการเหนื่อยได้ หรือมีประสบการณ์ทางด้านความเครียดที่มีผลต่อสมอง บางทีความเหนื่อยไม่ได้อยู่ที่ร่างกาย แต่อยู่ที่จิตใจ อาจทำให้เขาเครียดแล้วเกิดอาการเหนื่อยกว่าปกติได้ ทั้งๆ ที่ตรวจทางร่างกายก็ไม่พบอะไร

2. ร่างกายเราต้องใช้ออกซิเจน อะไรที่ทำให้มีปัญหาเกี่ยวกับ ออกซิเจน ก็จะทำให้เหนื่อยได้ เช่น

- ปอด เป็นอวัยวะที่ต้องอาศัยการหายใจโดยใช้กล้ามเนื้อรอบๆ ทรวงอก และกระบังลม ในการทำหน้าที่ให้ช่องทรวงอกขยายออก หน้าอกเราจะพองขึ้น และ กระบังลมจะดันตัวลงไป ทำให้ช่องในเยื่อหุ้มปอดข้างในช่องปอดขยายขึ้น ปอดข้างในจะขยายใหญ่ขึ้น ดังนั้นอะไรที่ควบคุมกลไกนี้เสียไปจะทำให้เรามีอาการเหนื่อยได้ กลไกนี้เริ่มที่ 

- สมอง ดังนั้นถ้าสมองส่วนนี้เสีย การหายใจก็จะผิดปกติไป ก็อาจจะเกิดอาการเหนื่อยได้

- เส้นประสาทที่ส่งมาจากสมองจนถึงกล้ามเนื้อเหล่านี้ ถ้ามีปัญหาจะทำให้เรามีความเหนื่อยหอบขึ้นมาได้ เพราะกระแสประสาทไม่สามารถส่งมาได้ กล้ามเนื้อเราก็จะทำงานไม่ค่อยดี เราก็จะเหนื่อยขึ้นมาได้

- กล้ามเนื้อในการหายใจอ่อนแอ ไม่แข็งแรง เช่น ท่านที่เป็นอัมพฤกษ์อัมพาต การหายใจก็จะไม่ค่อยดีและเหนื่อยเพิ่มขึ้นได้มากกว่าปกติ กล้ามเนื้ออ่อนแรง หรือ อาจโดนพิษต่อระบบประสาทต่างๆ เช่น พิษงู จะทำให้ระบบประสาทต่างๆ ทำงานไม่ดี ระบบประสาททำงานไม่ดี กล้ามเนื้อก็จะมีปัญหาเป็นอัมพาต หายใจได้ไม่ค่อยดี

- ทรวงอก หากกล้ามเนื้อดีแต่ทรวงอกเราขยายไม่ได้ โดยปกติต้องมีการขยาย ปอดของเราจึงจะพองตัว แล้วเอาอากาศเข้าไป ถ้าขยายไม่ได้ เช่น โรคกระดูกสันหลังคด (Scoliosis) ตัวไขสันหลังเราคนปกติจะเป็นเส้นตรงและยืดหยุ่น แต่คนที่เป็นโรคนี้จะเอียงข้างเป็นตัว S จะทำให้การหายใจลำบากมากขึ้น เพราะเวลาหายใจ แทนที่จะหายใจเข้าได้ง่ายๆ แต่จะติดกระดูกเหล่านี้ หรือคนที่มีโรคทางกระดูกบางชนิดที่เชื่อมกัน แล้วกระดูกไม่มีความยืดหยุ่น จะทำให้ทรวงอกเราหายใจลำบากขึ้น หรือบางคนถูกไฟไหม้ทั้งทรวงอก ทำให้หนังข้างนอกเป็นพังผืดแล้วแข็งตัวทำให้เราหายใจเข้าไม่ได้ จะเกิดอาการเหนื่อยขึ้นได้เพราะเกิดจากการขยายตัวไม่ได้ของทรวงอกหรือ เรียกว่า Restrictive ของทรวงอก ก็จะทำให้เราเหนื่อยขึ้นมาได้

- เนื้อปอด ถ้าขยายไม่ได้ จากเนื้อปอดผิดปกติ พวกนี้จะเป็นโรคพังผืดปอดชนิดต่างๆ เมื่อขยายไม่ได้ลมก็เข้าไปไม่ได้ ร่างกายเราก็ไม่มีออกซิเจนเพียงพอก็ทำให้เราเหนื่อยเพิ่มขึ้น

- หลอดลม หากตีบตัน หรือ ไม่สามารถ เปิดขยายได้เท่าที่ควรจะเป็น เช่น เป็นโรคหอบหืด หลอมลมเราจะไวต่อสิ่งกระตุ้น เจออะไรนิดหน่อยก็จะหดทำให้อากาศเข้าออกไม่ได้เราก็จะเกิดปัญหา หรือคนที่มีเสมหะเยอะๆ ไปอุดตันตามหลอดลมหายใจไม่ได้ ก็จะทำให้เหนื่อยขึ้นมาได้ หรือหลอดลมที่มีความผิดปกติ เช่น มีก้อนหรือมีอะไรไปอุดทำให้เรามีปัญหาหายใจเหนื่อยได้ ถ้าลมเข้าได้แต่ปอดมีปัญหาไม่สามารถแลกเปลี่ยนก๊าซได้ เช่น การมีพังผืดชนิดต่างๆ มีการอักเสบ ภาษาทางการแพทย์เรียกว่า Diffuse Parenchymal Lung Disease (DPLD) 

Diffuse = กระจาย แพร่
Parenchymal = เนื้ออวัยวะ
Lung = ปอด
Disease = โรค

ทำให้เรามีปัญหาการอักเสบหรือมีพังผืดอยู่ในปอดเยอะๆ เวลาที่ก๊าซจะเข้าไปต้องผ่านหลอดลม แล้วจะผ่านเนื้อปอดไปสู่เส้นเลือด ถ้าผ่านเข้าไปไม่ได้ เพราะพังผืดกั้นไม่ให้ก๊าซเข้าออก เข้าไปไม่ได้ ก็ออกไปไม่ได้ เมื่อไม่สามารถแลกเปลี่ยนก๊าซได้ เราก็จะเหนื่อยเพิ่มขึ้นได้ อันนี้เป็นโรคของตัวเนื้อปอดและหลอดลมที่เอาไว้นำลม

- ถ้าเส้นเลือดในปอดผิดปกติ ปกติเลือดที่เข้าไปในปอดจะเป็นเลือดดำที่ใช้ออกซิเจนหมดแล้วมีคาร์บอนไดออกไซด์เต็มไปหมด เราก็จะต้องไปที่ปอดเพื่อจะแลกเปลี่ยนเอาก๊าซออกซิเจนเข้าไปในเลือดแล้วปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์ออกมา แต่ถ้าเป็นไปตามนี้ไม่ได้ เช่น เส้นเลือดดำวิ่งเข้าไปในปอด แลกเปลี่ยนก๊าซออกซิเจนเรียบร้อยแล้ว แต่บางส่วนไม่ได้แลกเปลี่ยนก๊าซออกซิเจน แต่วิ่งตรงเข้าไปสู่เส้นเลือดอีกฝั่งหนึ่งเลย ซึ่งไม่ควรจะเป็น ซึ่งจะเรียกว่า Shunt คือเป็นการที่เส้นเลือดดำที่ยังไม่ได้แลกเปลี่ยนก๊าซออกซิเจน วิ่งเข้าไปสู่เส้นเลือดแดงเลย ทำให้เส้นเลือดแดงปนเปื้อนของออกซิเจนที่ต่ำลง และ คาร์บอนไดออกไซด์ที่สูงขึ้นทำให้เราเหนื่อยเพิ่มขึ้นได้ ถ้าเส้นเลือดไหลเวียนไม่ดี เช่น มีความดันโลหิตในปอดสูง เส้นเลือดตันไปบ้าง มีกล้ามเนื้อเรียบรอบๆ เส้นเลือดทำงานผิดปกติทำให้หดเกร็ง แทนที่รูของเส้นเลือดจะเปิด จะปิด ทำให้เลือดไหลเวียนไม่ดี การแลกเปลี่ยนก๊าซก็ยิ่งไม่ดี จะทำให้เราเหนื่อยเพิ่มขึ้นได้ หรือเรียกว่า ความดันโลหิตในปอดสูง (Pulmonary Hypertension) ซึ่งพบได้ในประเทศไทย แต่การรักษาในประเทศไทยยังลำบาก เพราะยายังไม่ค่อยมี หรือมีก็ใช้ได้ไม่ค่อยดี 

- หลอดเลือด ในหลอดเลือดจะมีเม็ดเลือดแดง จะเป็นตัวนำออกซิเจน แล้วก็นำคาร์บอนไดออกไซด์ ไปที่ปอดแล้วปล่อยทิ้งออกไป แล้วเอาออกซิเจนเก็บเข้าตัวเองแล้วไปแจกจ่ายตามที่ต่างๆ ถ้าเม็ดเลือดแดงมีไม่พอจาก โลหิตจาง เราก็เหนื่อยกว่าปกติได้ เพราะตัวขนออกซิเจนมีไม่พอ หรือเม็ดเลือดแดงเราผิดปกติ (เม็ดเลือดแดงปกติมีอายุ 120 วัน) หากเราเป็นโรคบางอย่างที่ทำให้เม็ดเลือดแดงตายไป เช่น ธาลัสซีเมียรุนแรง ถ้าเราขาดธาตุเหล็กรุนแรง เม็ดเลือดเรามีไม่พอ เราก็จะเหนื่อยกว่าปกติ แต่โรคนี้ไม่ได้มีสาเหตุเดียวที่ทำให้เราเหนื่อย เช่น คนที่เป็นธาลัสซีเมียบางคน ก็จะมีปัญหาความดันในปอดผิดปกติ ทำให้เขาเหนื่อยเพิ่มขึ้นกว่าปกติได้ หรือในเม็ดเลือดแดงจะมี ฮีโมโกลบินจะมีแขน 4 แขน แต่ละแขนเอาไว้จับกับออกซิเจน หากแขนตัวไหนผิดปกติไป ทำให้จับออกซิเจนได้ไม่ค่อยดี หรือจับแน่นเกินไปแล้วไม่ค่อยปล่อยออกซิเจนให้ร่างกายก็จะทำให้มีปัญหา ซึ่งเป็นโรคฮีโมโกลบินผ่านเม็ดเลือดแดงอีกต่อหนึ่ง

- หัวใจ เป็นอวัยวะที่บีบเอาเลือดไปเลี้ยงส่วนต่างๆ ของร่างกาย ดังนั้น ถ้าหัวใจเรามีปัญหาเราก็จะเหนื่อย หัวใจแบ่งเป็น ข้างซ้ายและข้างขวา ข้างขวาจะรับเอาเลือดทั้งร่างกายที่เราใช้แล้วบีบไปที่ปอดเพื่อให้ปอดแลกเปลี่ยนก๊าซ หลังจากนั้นเลือดที่โดนการแลกเปลี่ยนแล้ว ก็จะไปที่ข้างซ้าย ที่มีก๊าซออกซิเจนที่เพียงพอแล้ว และมีคาร์บอนไดออกไซด์ต่ำลง เลือดแดงจะบีบไปเลี้ยงทั้งร่างกาย ถ้าหัวใจห้องซ้ายเกิดอาการทำงานไม่ดี เช่น วายไป ก็จะมีอาการเหนื่อยได้ น้ำท่วมปอดก็เหนื่อยได้ หรือหัวใจห้องซ้ายมีความผิดปกติ เช่น มีลิ้นหัวใจที่ผิดปกติไป ลิ้นหัวใจที่อยู่ระหว่างห้องต่างๆ ถ้าตีบ ตัน รั่ว ก็จะทำให้ท่านเหนื่อยง่าย เพราะจะทำให้ประสิทธิภาพการทำงานของหัวใจทำไม่ได้ ก็จะเป็นอีกอย่างที่ทำให้เหนื่อยได้ ไม่ว่าจะเป็นโรคของกล้ามเนื้อหัวใจเอง หรือหลอดเลือดหัวใจ โรคการเต้นผิดปกติของหัวใจ หรืออะไรก็ได้ที่ทำให้หัวใจทำงานหนักไม่ได้ หรือทำงานได้ไม่เพียงพอต่อความต้องการของร่างกาย 

- ช่องเยื่อหุ้มปอด จะมีช่องว่างระหว่างปอด และซี่โครง หรือภาษาทางการแพทย์เรียกว่า Pleural Space ถ้ามีอะไรไปยุ่งกับมันก็อาจทำให้เราเหนื่อยได้ เช่น มีน้ำ มีหนอง ก้อนเนื้อ หรือมะเร็ง ก็จะทำให้เราหายใจไม่ได้ เพราะมีอะไรไปกดเบียดทำให้ปอดขยายไม่ได้ เป็นต้น น้ำหนักสิ่งที่อยู่ในนั้นจะถ่วงตรงกล้ามเนื้อการหายใจของเราซึ่งก็คือกล้ามเนื้อกระบังลม ถ้ามีอะไรไปถ่วงเราก็จะรู้สึกเหนื่อยเพราะต้องทำงานมากขึ้น หรือเยื่อหุ้มปอดเกิดอาการหนาตัว เช่น ไปสูดดมใยหิน เกิดการอักเสบตรงนี้ขึ้นมา ทำให้ท่านไม่สามารถหายใจได้ปกติ ก็จะเหนื่อยเพิ่มขึ้นได้

- ทางเดินหายใจส่วนบน หากตันบ่อยๆ เช่น ตั้งแต่จมูก ไซนัส บางคนหายใจไม่ออกทางจมูกก็อาจทำให้เกิดอาการเหนื่อยขึ้นมาได้

หากไม่มีสาเหตุปัญหาดังที่กล่าวมาแล้ว อาจมีสาเหตุมาจาก

- เวลาที่เลือดเราส่งไปเลี้ยงกล้ามเนื้อส่วนต่างๆ ของร่างกายไม่เพียงพอ เช่น เส้นเลือดที่ไปกล้ามเนื้อตรงนั้นผิดปกติเยอะๆ เลือดไปเลี้ยงไม่เพียงพอ เราก็จะมีอาการกล้ามเนื้อได้พลังงานไม่พอ เราก็จะเหนื่อยขึ้นมาได้ 

- หรือเลือดเข้าไปเพียงพอแต่กล้ามเนื้อเราสร้างพลังงานได้ไม่ค่อยดี เช่น ในเซลส์จะมีไมโทคอนเดรีย ซึ่งจะเป็นแหล่งผลิตพลังงานให้เซลส์ แต่ถ้าผิดปกติไป เป็นโรคของไมโทคอนเดรีย จะทำให้เรามีอาการเหนื่อยมากกว่าปกติ เราผลิตพลังงานไม่ได้ เราได้รับออกซิเจนมาก็จริงแต่เราสร้างพลังงานไม่ได้ เซลส์ก็เหนื่อย 

- หรือกล้ามเนื้อของเรามีไม่เพียงพอต่อความต้องการของร่างกาย เช่น ถ้าเราใส่เฝือกนานๆ กล้ามเนื้อจะลีบไปเลย แขน หรือ ขา ที่ใส่เฝือกจะอ่อนแอ แล้วถ้าเป็นพร้อมกันทั้งร่างกาย ทำอะไรเราก็จะเหนื่อยกว่าปกติ เช่น ถ้าท่านไปเทียบกับนักกีฬาโอลิมปิค เขาจะมีความพร้อมในการวิ่ง แต่เราจะไม่มีความพร้อมเท่าเขา นั่นคือสาเหตุที่ ถ้ากล้ามเนื้อเรามีไม่เพียงพอต่อสิ่งที่เราต้องการทำในแต่ละวัน เราก็จะเหนื่อยเพิ่มขึ้นได้ ก็เป็นอีกสาเหตุหนึ่ง 

- นอกจากนี้ยังมีเรื่องของการใช้พลังงาน ถ้าร่างกายเรามีการเผาผลาญพลังงานมากกว่าปกติ ก็ทำให้ร่างกายเรามีพลังงานไม่เพียงพอ ทำให้เราเหนื่อยขึ้น เช่น ไทรอยด์เกี่ยวข้องกับกลุ่มฮอร์โมนต่างๆ เช่น ไทรอยด์เป็นพิษ ฮอร์โมนของไทรอยด์ออกมาเยอะเกินไป จะส่งผลให้เราใช้พลังงานมหาศาล หัวใจจะเต้นเร็ว มือสั่น ใจสั่น น้ำหนักลด เราก็จะเหนื่อยขึ้นมาได้ 

- หรือบางคนมีปัญหาอื่นๆ เช่น สารที่ใช้พลังงานในเซลส์ ไม่ได้มีตัวเดียว แต่เป็นวงจรเยอะแยะไปหมด ถ้ามีความผิดปกติในวงจรการใช้พลังงาน ไม่ว่าจะเป็นตั้งแต่กำเนิด เป็นภายหลัง โดนสารพิษ ดื่มเหล้า ยาบางตัวไปยุ่งกับสารพวกนี้มากๆจะทำให้เราเหนื่อยขึ้นมาได้ เป็นอีกสาเหตุที่เราอาจมองข้ามไป 

เป็นสิ่งที่ยุ่งยากเวลาคนไข้มาหาด้วยอาการเหนื่อย คุณหมอจะต้องคิดแบบนี้ และที่คุณหมอไม่ให้คำปรึกษาทาง YouTube หรือทางข้อความต่างๆ เรื่องการเหนื่อย เพราะต้องคิดเยอะขนาดนี้ ถ้าเป็นสาเหตุที่หาได้ง่ายก็คงไม่มีปัญหา แต่ถ้าหามาแพทย์มาหลายท่านแล้วไม่พบ ต้องซักประวัติ ต้องถามรายละเอียดว่ามีอาการของกลุ่มโรคที่ไปในทางไหนมากกว่าอีกกลุ่มหนึ่งหรือเปล่า หรือมีหลายสาเหตุปนๆ กัน เราต้องหาว่าอะไรเป็นสาเหตุหลัก ที่สอง ที่สาม ที่สี่ เราต้องแก้อันแรกก่อน แล้วค่อยแก้ที่เหลือทีหลัง แต่ต้องแก้ให้หมด ไม่งั้นคนไข้ก็จะไม่หายเหนื่อย เวลาคุณหมอสอนจะมาไล่ให้ครบทุกประเด็น ยิ่งคนที่หาสาเหตุไม่เจอเราต้องยิ่งซักให้เจอ เราถึงจะพอบอกได้ เป็นต้น

นอกเหนือจากนี้เป็นสาเหตุหนึ่งที่หลายคนบอกว่า เหนื่อย ไปพบแพทย์แล้วไปทำ X-Ray ปอด (ไม่ได้เห็นทุกอย่างของปอด ไม่ได้เห็นว่าหลอดลมตีบหรือไม่) ทำ EKG (เป็นการตรวจ ขณะตรวจ) ทำ Echo หัวใจ (จะเห็นแค่ลิ้นหัวใจและการบีบตัวของหัวใจ และวัดความดันหัวใจได้นิดๆ หน่อยๆ) หัวใจ ก็ไม่พบอะไรผิดปกติ ดังนั้นบางทีเราต้องไปหาซ้ำและรายงานอาการเพิ่มเติม บางทีอาหาร ยา ก็มีผล หรือที่พบมากคือ บอกว่า แต่ก่อนไม่เคยเป็น แต่ตอนนี้เหนื่อยง่าย ตรวจร่างกายไม่เจออะไร กลุ่มนี้จะต้องคิดไว้ก่อนว่า ท่านออกกำลังกายหรือเปล่า เพราะร่างกายเราเหนื่อยตามอายุ ถ้าเราออกกำลังกาย อาการเหนื่อยก็จะชะลอตัวลง หรือบางท่านคิดว่าจะกินอะไรที่ทำให้ร่างกายดีขึ้น อาหารไม่ได้ประโยชน์เดี๋ยวนั้น ต้องกินเข้าไปเป็นอาทิตย์เป็นเดือนเป็นปี ถึงจะเริ่มเห็นผลว่าจะมีผลต่อสุขภาพในด้านดีหรือไม่ดี ถ้าท่านกิน Junk Food มา 30-40 ปี คงเป็นไปได้ยากที่ท่านจะกำจัดมันแล้วเสริมสร้างร่างกายขึ้นมาใหม่ ภายในไม่กี่สัปดาห์ ต่อให้กินอะไรแต่ท่านไม่ออกกำลังกายท่านก็จะเหนื่อยเหมือนเดิม

อาการเหนื่อยมีได้หลายระบบ ตั้งแต่สมอง จิตใจ ประสบการณ์ ความเครียด การนอนหลับ เส้นประสาทที่ควบคุมกล้ามเนื้อในการหายใจ กล้ามเนื้อการหายใจ ทรวงอก ขยายได้ดีหรือไม่ โรคหนังแข็ง หรือโรคอะไรที่ทำให้เราหายใจไม่ได้หรือเปล่า ข้างในก็มีตั้งแต่หลอดลม 

ที่มีอะไรอุดตัน หดเกร็งทำให้เราเหนื่อย ถุงลมมีปัญหา มีพังผืดหรือถุงลมโป่งพอง ก็จะเหนื่อยเพิ่มขึ้นได้ มีอะไรอยู่ในช่องเยื่อหุ้มปอด เส้นเลือดที่รับออกซิเจนผิดปกติ ความดันในเส้นเลือดปอดสูง หัวใจผิดปกติ ทั้งหมดนี้ก็ทำให้เหนื่อยได้ 

ทั้งหมดจะมีอาการบางอย่างที่บ่งบอกไปในทางนั้น เราต้องมาสอบถามให้ละเอียดว่ามีอาการอะไรแวดล้อมที่น่าจะมาจากตรงนั้น เป็นศิลปะอย่างหนึ่งที่แพทย์ต้องถามไปเรื่อยจนกว่าจะพบสาเหตุ และยิ่งคนไข้สามารถอธิบายอาการได้ชัดเจนมากแค่ไหน เราจะยิ่งวินิจฉัยได้ดีมากขึ้น ไม่ใช่ว่าวินิจฉัยแล้วส่งตรวจโน่นนี่ ส่วนใหญ่แล้วก็จะปกติไม่พบอะไร สำคัญที่แพทย์ถามได้ละเอียดแค่ไหน และคนไข้เล่าละเอียดแค่ไหน เช่น คนไข้บางคน บอกว่า หายใจแล้วมวนอยู่ข้างใน ต้องพยายามขยายความต่อไปว่า หายใจแล้วแน่นหน้าอก หายใจไม่อิ่ม หายใจแล้วเจ็บ 

สำหรับท่านที่ไปพบแพทย์มาแล้วไม่หาย แล้วมาปรึกษาคุณหมอทาง YouTube คุณหมออาจบอกอะไรท่านไม่ได้เลย ถ้าท่านไม่สามารถชี้แจงอาการที่ชัดเจนมาแล้วบอกสิ่งที่หมอวินิจฉัยเป็นโรคทางการแพทย์ว่าอะไร ตรวจอะไรทางการแพทย์ไปแล้วผลอย่างไร หากท่านบอกไม่ได้ คุณหมอก็อาจบอกอะไรท่านไม่ได้ แนะนำว่าถ้าท่านมีปัญหาอะไร ควรสอบถามคุณหมอที่ตรวจท่านเพราะมีข้อมูลที่ครบถ้วน มากกว่าคุณหมอ หากคุณหมอไม่มีข้อมูลอาจจะวินิจฉัยผิดก็ได้ อาจเป็นผลร้ายกับตัวท่านเอง

▪ สรุปเนื้อหาในคลิปโดย:

Pattaraporn Sovarattanaphong & The ATK Gang
▪ที่มา:
[Doctor Tany]: https://youtu.be/7oLDVYYmZjU
Tany Thaniyavarn, MD

▪เอกสารนี้เป็นการสรุปความที่ได้จากการฟังการบรรยาย มีวัตถุประสงค์ในการจัดทำขึ้นเพื่อเพิ่มโอกาสในการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารของผู้ที่บกพร่องทางการได้ยิน และผู้ที่รักในการอ่านเท่านั้น ไม่สามารถนำไปใช้อ้างอิงเป็นหลักฐานทางวิชาการได้ และห้ามนำไปทำซ้ำ ดัดแปลง บางส่วนหรือทั้งหมด และห้ามนำไปเผยแพร่ต่อสาธารณชน นอกจากจะได้รับอนุญาตจากผู้ผลิตคลิปเป็นลายลักษณ์อักษรแล้วเท่านั้น
▪ท่านสามารถรับชมการบรรยายจากคลิปเสียงต้นฉบับได้ กรุณากดที่ลิงก์ ตรงหัวข้อ "ที่มา" ด้านบนค่ะ

คณะผู้จัดทำ